Pierwsze w Polsce kompleksowe, obiektywne, naukowe i wolne od ograniczeń ideologicznych opracowanie ukazujące istotę fenomenu, jakim był system gospodarki socjalistycznej w ogóle, a w Polsce w szczególności. Obserwowany obecnie powrót zainteresowania interwencjonizmem państwowym, działaniami protekcjonistycznymi i antyrynkowymi, wreszcie nacjonalizacją poszczególnych fragmentów gospodarki dowodzi, że pokryzysowa gospodarka będzie zapewne znacznie bardziej "socjalistyczna" niż przed kryzysem.

Książka analizuje dogłębnie założenia teoretyczne, jak i praktyczne funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, wskazuje na jej immanentne słabości, nabiera znaczenia nie tylko historycznego, ale i aktualnego. Zrozumienie czym była gospodarka socjalistyczna jest niezbędne, aby zrozumieć współczesną gospodarkę w Polsce.

Rozdziały:

ROZDZIAŁ 1. Inspiracje ideologiczne – utopie i marksizm                  17
1.1. Poprzednicy marksizmu                            17
1.1.1. Wczesne utopie – Platon, Morus i inni                    17
1.1.2. Spuścizna rewolucji francuskiej                       21
1.1.3. Między utopią a socjalizmem                        23
1.1.3.1. Claude Saint-Simon                        23
1.1.3.2. Karol Fourier                           24
1.1.3.3. Robert Owen                           26
1.2. Marksizm o gospodarce socjalistycznej                      28
1.2.1. Wprowadzenie                             28
1.2.2. Fryderyka Engelsa Zasady komunizmu                    31
1.3. Sfera własności – gospodarka bez prywatnych właścicieli              33
1.3.1. Imperatyw likwidacji własności prywatnej                   33
1.3.2. Kształt i skutki przyszłych stosunków własnościowych              37
1.4. Sfera regulacji – gospodarka jako jedna wielka fabryka               38
1.4.1. Dlaczego system scentralizowany?                      38
1.4.2. Mechanizm regulacyjny systemu scentralizowanego              41
1.5. Pozostałe odniesienia do gospodarki socjalistycznej                 44
1.5.1. Teoria wartości opartej na pracy i koncepcja pracy bezpośrednio społecznej    44
1.5.2. Prymat produkcji nad konsumpcją                      46
1.5.3. Praca produkcyjna i nieprodukcyjna oraz przodująca rola klasy robotniczej    47
1.5.4. Zbędność normalnego pieniądza i idea pieniądza pracy             49
1.6. Pomarksowskie wyobrażenia gospodarki socjalistycznej               51
1.7. Rekapitulacja i wnioski                             53

ROZDZIAŁ 2. Inspiracje praktyczne – gospodarka radziecka                 57
2.1. Rosja przedrewolucyjna                            58
2.1.1. Dlaczego w Rosji?                            58
2.1.2. Idee społeczne i myśl marksistowska                     60
2.1.3. Lenin i leninizm                             63
2.2. Kapitalizm państwowy                             67
2.2.1. Geneza i istota                              67
2.2.2. Sfera własności                              70
2.2.3. Sfera regulacji                              72
Księgarnia PWN: Maciej Bałtowski - Gospodarka socjalistyczna w Polsce
2.3. Komunizm wojenny                              73
2.3.1. Wprowadzenie                             73
2.3.2. Sfera własności                              75
2.3.3. Sfera regulacji                              76
2.3.4. System finansowy i elementy gospodarki bezpieniężnej             78
2.3.5. Podsumowanie                              80
2.4. Nowa Polityka Ekonomiczna                          81
2.4.1. Przyczyny i uzasadnienie                          81
2.4.2. Sfera własności                              82
2.4.3. Sfera regulacji                              85
2.4.4. Pieniądz i system finansowy                        87
2.4.5. Wyjście z NEP-u                             88
2.4.6. Podsumowanie                              90
2.5. Stalinizm gospodarczy                             91
2.5.1. Wprowadzenie                             91
2.5.2. Sfera własności                              92
2.5.3. Sfera regulacji – centralne planowanie                    95
2.5.3.1. Instytucjonalne i teoretyczne podstawy centralnego planowania      95
2.5.3.2. Początki praktyki centralnego planowania               97
2.5.4. Szczególne instytucje sfery regulacji                     98
2.5.5. Przyspieszona industrializacja, jej zasady i skutki                101
2.5.6. Dojrzały stalinizm                            103
2.6. Ekonomia w okresie budownictwa socjalizmu w Rosji                106
2.6.1. Problem okresu przejściowego                       106
2.6.2. Dyskusje teoretyczne okresu NEP-u                     108
2.6.3. Zasady planowania centralnego i koniec niezależnej myśli ekonomicznej     110
2.6.4. Józefa Stalina Ekonomiczne problemy…                   111
2.6.5. Uniwersalne implikacje                          113
2.8. Rekapitulacja i wnioski                             116

ROZDZIAŁ 3. Instalowanie gospodarki socjalistycznej w Polsce (1944–1948)          121
3.1. Dziedzictwo II Rzeczpospolitej i okresu okupacji                  121
3.1.1. Sytuacja przedwojenna                          121
3.1.2. Gospodarka na ziemiach polskich w okresie wojny i okupacji          123
3.1.3. Deklaracje programowe ważniejszych sił politycznych             124
3.1.3.1. Deklaracja PPR                          125
3.1.3.2. Deklaracja Rady Jedności Narodowej                 125
3.1.3.3. Manifest PKWN                          127
3.2. Wyłanianie się nowego systemu gospodarczego (1944–1946)             128
3.2.1. Rozwój sytuacji politycznej i gospodarczej – demokracja ludowa         128
3.2.2. Koncepcje ekonomiczne partii politycznych                  130
3.3. Koniec złudzeń – w kierunku modelu radzieckiego (1947–1948)            133
3.3.1. Sytuacja polityczno-gospodarcza i jej zewnętrzne determinanty          133
3.3.2. Spory teoretyczno-ideologiczne                       136
3.3.3. Dyskusja CUP-owska                           137
3.4. Zmiany systemu gospodarczego – sfera własności                  141
3.4.1. Nacjonalizacja przemysłu                         141
3.4.1.1. Okres przed ustawą nacjonalizacyjną                 141
3.4.1.2. Ustawa nacjonalizacyjna i jej skutki                  143
3.4.2. Upaństwowienie sektora bankowego                     145
3.4.3. Reforma rolna                              147
3.4.4. Tworzenie nowych przedsiębiorstw państwowych                149
3.4.5. „Bitwa o handel” i przejęcie własności drobnokapitalistycznej          151
3.5. Zmiany systemu gospodarczego – sfera regulacji                  154
3.5.1. Planowanie ogólnogospodarcze                       154
3.5.2. Problem stanowienia cen                          156
3.5.3. Zarządzanie gospodarką narodową                     158
3.5.4. Partycypacja załóg pracowniczych w zarządzaniu przedsiębiorstwami       161
3.5.5. Inne regulacje antyrynkowe                        162
3.5.5.1. Regulowanie wynagrodzeń                     162
3.5.5.2. Regulacje siłowe                          164
3.6. Rekapitulacja i wnioski                             165

ROZDZIAŁ 4. Stalinizm i odwilż (1949–1958)                        168
4.1. Gospodarka okresu stalinowskiego                        168
4.1.1. Koncepcja uprzemysłowienia i plan sześcioletni                168
4.1.1.1. Teoretyczne przesłanki industrializacji                 168
4.1.1.2. Plan sześcioletni. Założenia i cele                  169
4.1.1.3. Przebieg realizacji planu sześcioletniego                171
4.1.1.4. Efekty planu sześcioletniego                     173
4.1.2. Dokończenie zmian w sferze własności                   175
4.1.2.1. Kolejny etap nacjonalizacji                     175
4.1.2.2. Próba kolektywizacji wsi                      178
4.1.3. Likwidacja resztek rynku i nowe zasady regulowania gospodarki         179
4.1.4. Kształtowanie przedsiębiorstwa socjalistycznego                180
4.1.5. Polska myśl ekonomiczna w okresie stalinizmu                184
4.1.6. Rekapitulacja i wnioski                          185
4.2. Odwilż połowy lat 50. i jej skutki                         188
4.2.1. Ogólna sytuacja polityczna za granicą i w kraju                188
4.2.1.1. Okres przed rokiem 1956                      188
4.2.1.2. Przełomowy rok 1956                        190
4.2.2. Krytyka dotychczasowej polityki gospodarczej                191
4.2.2.1. Okres do VIII plenum KC                      191
4.2.2.2. Wystąpienie Władysława Gomułki na VIII plenum KC          193
4.2.3. Idea samorządności pracowniczej i zmiany funkcjonowania przedsiębiorstw    194
4.2.3.1. Rozwój i upadek rad robotniczych                  194
4.2.3.2. Od modelu scentralizowanego do modelu mieszanego          196
4.2.4. Pozostałe skutki październikowego przełomu                 199
4.2.5. Szybki koniec odwilży                           202
4.3. Rekapitulacja i wnioski                             203

ROZDZIAŁ 5. Dojrzały socjalizm (1959–1981)                        206
5.1. Nasza mała stabilizacja                             206
5.1.1. Drugi etap uprzemysłowienia i jego uwarunkowania              206
5.1.2. Stagnacja na niskim poziomie                        208
5.1.2.1. Słabnące tempo rozwoju                      208
5.1.2.2. Nieśmiałe próby poprawy sytuacji                   209
5.1.2.3. Zastój sektora prywatnego                      211
5.1.2.4. Namiastki normalności                       212
5.1.3. Próby usprawnienia systemu funkcjonowania przedsiębiorstw państwowych    214
5.1.4. Niewydolność siermiężnego socjalizmu                    217
5.2. Gierkowska prosperity i jej upadek                        219
5.2.1. Idee ekonomiczne nowej ekipy                       219
5.2.2. Okres wzrostu                              222
5.2.3. Koncepcja Wielkich Organizacji Gospodarczych (WOG-ów)          226
5.2.3.1. Geneza, cele i założenia systemu WOG-ów               226
5.2.3.2. Ocena systemu WOG-ów                      227
5.2.4. Koniec złudzeń                              229
5.2.4.1. Symptomy załamania systemu                    229
5.2.4.2. Przełomowy rok 1976                        231
5.2.5. Przyczyny porażki – polityka gospodarcza                   233
5.2.5.1. Woluntaryzm i nieodpowiedzialność w sferze inwestycji         233
5.2.5.2. Nadmierne zadłużanie kraju, życie na kredyt              235
5.2.5.3. Zasadnicze, motywowane ideologicznie błędy w polityce rolnej      236
5.2.5.4. Nieracjonalna polityka płac, cen i zaopatrzenia rynku          238
5.2.6. Przyczyny porażki – nieracjonalność systemowa gospodarki socjalistycznej     239
5.3. Załamanie gospodarcze i próby wyjścia                      241
5.3.1. Bankructwo ideologii socjalistycznej                     241
5.3.2. Lata 1977–1981: sytuacja gospodarcza                    242
5.3.3. Pierwsze próby głębszych zmian                      245
5.3.3.1. Geneza i założenia reformy gospodarczej               245
5.3.3.2. Program „Samorządna Rzeczpospolita”                249
5.4. Rekapitulacja i wnioski                            251

ROZDZIAŁ 6. Upadek systemu                              255
6.1. Reforma gospodarcza i jej zawartość                       255
6.1.1. Wprowadzenie                             255
6.1.2. Zmiany w sferze własności – przedsiębiorstwo samorządowe           256
6.1.3. Zmiany w sferze regulacji – rozluźnienie centralnego planowania         259
6.1.3.1. Ustawa o planowaniu społeczno-gospodarczym i jej znaczenie       259
6.1.3.2. Ustawy bankowe                          260
6.1.3.3. Ustawa o cenach                          261
6.1.4. Przebieg reformy i sytuacja gospodarcza                   262
6.1.5. Podsumowanie                              265
6.2. Szczególne cechy gospodarki polskiej lat 80                   267
6.2.1. Zadłużenie zagraniczne i jego konsekwencje                 267
6.2.2. Reglamentacja zaopatrzenia ludności                    268
6.2.3. Dolaryzacja gospodarki                          270
6.3. Regres i rozwój sektora prywatnego                       271
6.3.1. Uwagi wprowadzające                           271
6.3.2. Prywatne rodzinne gospodarstwa rolne                    273
6.3.3. Prywatne rzemiosło i drobna przedsiębiorczość                273
6.3.4. Przedsiębiorstwa zagraniczne                        275
6.3.5. Spółki nomenklaturowe                          276
6.4. Agonia gospodarki socjalistycznej                        278
6.4.1. Nowe uwarunkowania zewnętrzne i pokolenie ’84               278
6.4.2. Sytuacja społeczna i gospodarcza w latach 1985–1988             280
6.4.2.1. Narastanie zniechęcenia społecznego i II etap reformy          280
6.4.2.2. Ostatnie miesiące rządu Zbigniewa Messnera              281
6.4.3. Zmiany w sektorze bankowym                       283
6.4.4. Stan gospodarki w drugiej połowie lat 80                  285
6.4.5. Rząd Mieczysława F. Rakowskiego – koniec gospodarki socjalistycznej      287
6.4.5.1. Plan konsolidacji gospodarki narodowej                288
6.4.5.2. Ustawa o działalności gospodarczej i inne działania rządu        290
6.4.5.3. Ekonomiczne aspekty obrad „okrągłego stołu”             291
6.5. Rekapitulacja i wnioski                             294

ROZDZIAŁ 7. Teorie gospodarki socjalistycznej                       298
7.1. Uwagi wprowadzające                             298
7.1.1. Trzy nurty teoretycznych badań nad gospodarką socjalistyczną          298
7.1.2. Planowanie centralne jako podstawowy problem teorii gospodarki socjalistycznej  300
7.1.3. Zakres pojęciowy gospodarki socjalistycznej                 303
7.1.3.1. Gospodarka socjalistyczna w sensie politologicznym i ekonomicznym    303
7.1.3.2. Relacja między cechami konstytutywnymi gospodarki socjalistycznej    305
7.1.4. Określenie celu gospodarki socjalistycznej                  306
7.2. Teorie funkcjonowania gospodarki socjalistycznej                 309
7.2.1. Cechy konstytutywne i modelowe systemu gospodarki socjalistycznej       309
7.2.2. Model scentralizowany (nakazowo-rozdzielczy)                311
7.2.2.1. Rola centrum gospodarczego i struktura modelu            312
7.2.2.2. Jednostki wykonawcze                       313
7.2.2.3. Podsumowanie i ocena                       314
7.2.3. Model zdecentralizowany (socjalizm rynkowy)                 315
7.2.3.1. Ogólna charakterystyka                       316
7.2.3.2. Miejsce i rola przedsiębiorstwa                    317
7.2.3.3. Podsumowanie                          318
7.2.4. Prymaty – pseudoteoretyczne podstawy gospodarki socjalistycznej        319
7.2.5. Przedsiębiorstwo socjalistyczne                       322
7.2.5.1. Problemy teorii przedsiębiorstwa w socjalizmie             322
7.2.5.2. Przedsiębiorstwo samorządowe (partycypacyjne) i model iliryjski     325
7.2.5.3. Zakłady pracy i ich szczególne funkcje                 326
7.3. Teoretyczne koncepcje gospodarki socjalistycznej w Polsce              328
7.3.1. Zjazd Ekonomistów Polskich i Tezy Rady Ekonomicznej            328
7.3.1.1. Znaczenie II Zjazdu Ekonomistów Polskich              329
7.3.1.2. Dokonania Rady Ekonomicznej                   331
7.3.2. Wkład Oskara Langego                          332
7.3.2.1. Okres przedwojenny                        333
7.3.2.2. Okres Polski Ludowej – dokonania teoretyczne             334
7.3.2.3. Okres Polski Ludowej – poglądy na kształt polskiego modelu gospodarczego   337
7.3.3. Polska myśl ekonomiczna wobec teorii gospodarki socjalistycznej         337
7.3.3.1. Michał Kalecki                          337
7.3.3.2. Aleksy Wakar i jego szkoła                     340
7.3.3.3. Bolesław Kłapkowski                        341
7.4. Rekapitulacja i wnioski                             343

ROZDZIAŁ 8. Koncepcje systemowej niereformowalności gospodarki socjalistycznej       346
8.1. Milovan Dżilas i jego Nowa klasa…                       346
8.1.1. Władza i własność                            347
8.1.2. Sfera regulacji systemu gospodarczego                    349
8.2. Alain Besançon i jego Anatomia widma…                     350
8.2.1. Logika i wewnętrzna struktura gospodarki socjalistycznej            350
8.2.2. Zasadnicze wady gospodarki socjalistycznej                  352
8.2.3. Konkluzje                                353
8.3. Stefana Kurowskiego Doktrynalne uwarunkowania…                354
8.3.1. Wprowadzenie. Prymat polityki nad ekonomią                354
8.3.2. Praktyczne konsekwencje marksowskiej teorii wartości             355
8.3.3. Teza o pracy bezpośrednio społecznej i pozór centralnej regulacji gospodarki    357
8.3.4. Uwagi końcowe                             358
8.4. Janos Kornai i jego Gospodarka niedoboru                    359
8.4.1. Niedobór jako immanentna cecha gospodarki socjalistycznej          359
8.4.2. Reguły zachowania się przedsiębiorstw i miękkie ograniczenia budżetowe     361
8.4.3. Podsumowanie                              362
8.5. Włodzimierza Brusa i Kazimierza Łaskiego Od Marksa do rynku           363
8.5.1. Krytyka modelu scentralizowanego i zdecentralizowanego            364
8.5.2. Zasadnicze, nienaprawialne słabości gospodarki socjalistycznej          366
8.6. Jadwigi Staniszkis teoria odrębności ontologicznej socjalizmu             367
8.6.1. Swoistość gospodarki socjalistycznej                     368
8.6.2. Problem własności                            369
8.6.3. Problem regulacji                             370
8.6.4. Państwo produkujące i jego rola gospodarcza                 371
8.6.5. Podsumowanie                              372
8.7. Ewolucja poglądów dotyczących możliwości usprawnienia gospodarki socjalistycznej   374
8.7.1. Stopniowe poszerzanie pola reform                     374
8.7.2. Wczesne koncepcje zmian                         376
8.7.3. Kwestia niezbędności prywatyzacji                      377
8.7.4. Władysław Baka i Reforma systemu bankowego..               379
8.7.5. Adam Lipowski i Mechanizm rynkowy..                   380
8.8. Rekapitulacja i wnioski                             381

ROZDZIAŁ 9. System gospodarki socjalistycznej – próba podsumowania            383
9.1. Uwagi wstępne                                383
9.2. Związek polityki i gospodarki                          384
9.3. Epistemologia gospodarki socjalistycznej                     387
9.4. Fikcja centralnego planowania                         390
9.4.1. Uwagi wprowadzające                           390
9.4.2. Dwa modele centralnego planisty                      392
9.4.3. Heterogeniczność centralnego planisty                    394
Spis treści 11
9.5. Mechanizm regulacyjny gospodarki socjalistycznej                 397
9.5.1. Interesy centralnego planisty i modele decyzyjne               397
9.5.2. Nieokreśloność ostatecznych decyzji planistycznych              399
9.5.3. Przetarg polityczno-biurokratyczny – ogólna charakterystyka          400
9.6. Przetargi polityczno-biurokratyczne                       402
9.6.1. Przetarg teleologiczny                          402
9.6.1.1. Uwagi wstępne                          402
9.6.1.2. Mechanizm przetargu teleologicznego                 403
9.6.2. Przetarg inwestycyjny                           405
9.6.2.1. Uwagi wstępne                          405
9.6.2.2. Mechanizm przetargu inwestycyjnego                 406
9.6.3. Przetarg realizacyjny                           409
9.6.3.1. Uwagi wstępne                          409
9.6.3.2. Mechanizm przetargu realizacyjnego                 410
9.6.4. Przetarg dystrybucyjny                          413
9.6.4.1. Wprowadzenie                          413
9.6.4.2. Polityka cen i polityka płac jako obszary regulacji przetargowej      414
9.7. Typologia i periodyzacja gospodarki socjalistycznej                 416
9.8. Rekapitulacja i wnioski                            420

Zakończenie                                 22
1. Marksizm jako fałszywa doktryna gospodarki socjalistycznej              422
2. Doświadczenie gospodarki socjalistycznej a kryzys finansowy – wstępne refleksje     426
2.1. Uwagi wprowadzające                           426
2.2. Zrozumienie przyczyn kryzysu                        426
2.3. Rzut oka w przyszłość                            431
aneks 1. Dyskusja o racjonalności rachunku ekonomicznego w gospodarce socjalistycznej   434
1. Zarzuty von Misesa i innych                           435
2. Modele symulowanego rynku – prezentacja                     438
3. Immanentne słabości modeli symulowanego rynku                  440
4. Próba oceny i podsumowanie                           442
aneks 2. Wizja gospodarki socjalistycznej Josepha Schumpetera               445
1. Wprowadzenie. Krytyka systemu kapitalistycznego                  445
2. Schumpetera wyobrażenia o socjalizmie                      446
3. Podsumowanie                                 48

Bibliografia                                 50
Indeks nazwisk                                 55
Indeks rzeczowy                                 61